محمد باز گردد . او چون به امير حسين بن قتلغتكين اعتماد داشت با دلى ترسان و

--> [ ( ) ] در مغرب تل فافان به كنارهء چپ دجله ميريخت آب ميگرفت ، در سمت جنوب باخترى ، ديار مضر شامل تمام زمين‌هائى بوده كه از سميساط ، كه در آنجا فرات از مسيل‌هاى تنگ كوهستانى خارج ميشد تا عانه در كنار اين رودخانه قرار داشت . بعلاوه ، جلگه‌هائى كه بوسيلهء نهر بليخ شعبهء فرات كه از حران مىآمد ، مشروب ميگرديد . ديار ربيعه در سمت خاور ديار مضر واقع بوده يعنى تشكيل مىشده از اراضى واقع در شرق خابور بزرگ كه از راس العين سرچشمه ميگيرد . و نيز از زمين‌هاى واقع در مشرق رودخانهء هرماس كه به درهء ثرثار افتاده و به سمت خاور جارى مىشود و به دجله ميريزد . همين ديار ربيعه شامل زمين‌هائى بود كه از تل فافان تا تكريت در طرفين دجله قرار داشت ، يعنى اراضى غربى دجله تا نصيبين و جلگه‌هاى واقع در مغرب دجله كه بوسيلهء نهرهاى زاب بالا و زاب پائين و خابور كوچك مشروب مىشد . موصل ، كرسى ديار ربيعه ، در ساحل باخترى دجله ، جائى كه شاخه‌هاى اين رود بهم پيوسته ، رود بزرگى تشكيل مىدهند واقع است و ميگويند به همين مناسبت است كه آن را موصل ، يعنى محل اتصال ناميده‌اند . شهرى را كه در زمان ساسانيان در محل موصل كنونى واقع بوده ، « بو ذر اردشير » ميناميدند . در زمان امويان بر اهميت موصل افزوده شد و در آن جسرى تعبيه شده از زورق‌ها ، بر روى دجله بستند كه شهر را كه در ساحل باخترى بوده ، بر خرابه‌هاى نينوا كه در جانب خاورى آن قرار داشت متصل ميكرد . موصل در زمان مروان دوم ، آخرين خليفهء اموى ، كرسى ايالت جزيره گرديد . و به امر اين خليفه در آن شهر مسجدى ساختند كه بعدها به جامع كهنه معروف شد و ابن حوقل و مقدسى وضع اين شهر را در عصر خود به تفصيل بيان كرده‌اند . خرابه‌هاى نينوا در نزديك موصل قرار دارد . و همچنين در چند ميلى خاور موصل دو شهرك است به نام « برطلا » و « كرمليس » كه ياقوت و حمد الله مستوفى هر دو را نام برده‌اند . و اندكى در شمال آنها شهر باعشيقاست . ولايات و آباديها و نواحى مهم و معروف جزيره ، علاوه بر آنچه ذكر شد ، عبارت بودند از تكريت و حديثه . اين شهر در زمان ساسانيان به « نوكرد » موسوم بوده و حديثه